У вёсцы Норцавічы, у сялянскай хаце, маленькая дзяўчынка доўгімі восеньскімі і зімовымі вечарамі грэлася ля вялікай печы і зачаравана слухала ігру на домры старэйшага брата Колі. Моцна вабілі яе меладычныя пераборы спеву шматгалосага інструмента. Употай ад брата спрабавала сыграць сама. Не ўдавалася. І раз, і два, і яшчэ. Але чароўныя гукі тоненькіх струнак гэтак вабілі! І яна спрабавала зноў і зноў. Цярпліва дамагалася прыгожага спалучэння гукаў. І… пачало атрымлівацца. Урэшце, бацька адвёз яе ў Дзятлаўскую музычную школу. Настаўнікі паслухалі і … залічылі дзяўчынку адразу ў другі клас. Праўда, па класу баяна, месца ў групе было. Так пачаўся шлях Таісы Якушэвіч (пазней, па мужу, Церашчук) у музыку. Яна паспяхова закончыла сярэднюю і музычную школы. У 1968 годзе паступіла ў Маладзечненскае музычнае вучылішча, атрымала сярэднюю музычную адукацыю. У 1979-ым закончыла Беларускую дзяржаўную кансерваторыю музыкі.
У Таісы Вікенцьеўны Церашчук цяпер вышэйшая кваліфікацыйная катэгорыя. Яна ўзнагароджана значком “Выдатнік адукацыі”, дыпломамі Міжнароднага фестывалю (Германія), Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі РБ (2006). Удзельнічала ў фестывалях харавой музыкі ў Кіеве, Сухумі, Санкт-Пецербургу. У 2007 годзе стала пераможцаю конкурсу прафесійнага майстэрства “Педагог года” Нацыянальнага цэнтра мастацкай творчасці дзяцей і моладзі. У 2008-ым удзельнічала ў рэспубліканскім конкурсе педагагічных работнікаў устаноў адукацыі ў намінацыі “Педагог года пазашкольнай установы”.
З 1976 года Таіса Церашчук працуе ў Нацыянальным цэнтры мастацкай творчасці дзяцей і моладзі. Цяпер з’яўляецца мастацкім кіраўніком узорнага хору “Радасць”, арганізаванага ў 1991 годзе. У хоры займаюцца звыш 80 дзяцей ва ўзросце ад 6 да 16-ці гадоў. Дзеці з вялікім жаданнем удзельнічаюць у канцэртных праграмах, запісваліся на радыё і тэлебачанні. Хор “Радасць” з’яўляецца ўдзельнікам Міжнародных фестываляў дзіцячай творчасці ў Польшчы, Германіі, Расіі. У рэпертуары хору звыш 50-ці твораў розных жанраў: класіка, сучасная і народная музыка, песні беларускіх кампазітараў.    

Кандытарскі цэх – месца, дзе пачынаецца салодкая казка. Гэта запаветная мара не толькі дзяцей, але і дарослых-салодкаежак. Хто ж не любіць прыгожыя торты з крэмам, аздобленыя рознакаляровай “квеценню” або розныя па форме і смаку пірожныя? Але не кожны ведае, што нашы торцікі не сыходзяць з канвеера, а вырабляюцца ўмелымі рукамі і невычэрпнай фантазіяй майстрыц-кандытараў Дзятлаўскага райграмхарчу.
Сёння кандытарскі цэх працуе ў дзве змены па чатыры чалавекі ў кожнай. Калектыў цэха атрымлівае неблагія вынікі стараннай працы: выпускаюць ад 3 да 3,5 тоны кандытарскіх вырабаў у месяц (58 відаў) і 12,5 тоны – хлебабулачных (36 найменняў).
Як тыя казачныя папялушкі, нашы кандытары выкрадаюць па некалькі гадзінаў на сон і пачынаюць работу не засветла, а глыбокай ноччу. Каб у 7 гадзінаў раніцы пакупнікі убачылі гарачыя булкі, жыццё ў цэху кіпіць з 2 гадзінаў ночы. А раніцай свежая, яшчэ гарачая, здоба “едзе” ў магазіны нашага раёна, у школы і дзіцячыя садкі. Пунктамі рэалізацыі мясцовых кандытарскіх вырабаў з’яўляюцца магазін “Міраж” у райцэнтры, наваельнянскі кафетэрый, які нядаўна абнавіў свой знешні выгляд, а таксама кожны з харчовых магазінаў райспажыўтаварыства.
Нязменнымі заслужанымі кіраўнікамі калектыву, яго натхняльнікамі з’яўляюцца брыгадзіры цэха і ветэраны кандытарскай справы – Людміла Заяц і Ніна Патыш. Больш за 30 гадоў яны прысвяцілі любімай справе. Ды не стаміла іх шматгадовая работа па выпечцы: румяныя прыгажуні-кандытары дадуць фору нават маладзіцам. Многія гады на кандытарскай ніве працуе кандытар Надзея Грыб, якой дапамагаюць у справе энергічныя Таццяна Шайпук і Святлана Венская.  

Самая складаная і адначасова цікавая справа – працаваць для кліента, спажыўца, наведвальніка: кожны працоўны дзень камунікаваць з людзьмі, прадбачыць іх настрой і пажаданні. Менавіта такую, жывую і насычаную падзеямі работу абрала для сябе Таццяна Лагун, аператар паштовай сувязі.
Больш за дзесяць гадоў Таццяна працуе ў сферы абслугоўвання. Згадвае, як пачынала калісьці пасля школы памочнікам паштовага аператара, па крупінках збірала каштоўны вопыт. Спачатку маладой дзяўчыне даверылі продаж канцылярскіх тавараў і ксеракапіраванне, затым была праца аператарам у паштовым аддзяленні санаторыя “Радон”, пасада кантралёра зводна-грашовых справаздачаў у Жукоўшчыне. У такіх падарожжах па раёне Таццяна пазнаёмілася з цікавай і разнапланавай прафесіяй паштовага работніка. Гэтыя набыткі прыйшліся дарэчы для работы ў раённым вузле паштовай сувязі, дзе яна працуе сёння.
Сфера паслуг патрабуе ад сваіх работнікаў штодня новых ведаў і навыкаў. У пэўны момант і самой Таццяне давялося атрымліваць новую, дадатковую да першай, кваліфікацыю – аператара па рабоце з кліентамі мабільнай сувязі Velcom. За некалькі тыдняў дзяўчына асвоіла гэту навуку, а замацоўваць яе адразу ж давялося на практыцы – метадам спробаў і памылак. Цяпер яна без праблем арыентуецца ў тарыфных планах, акцыях, карпаратыўных кліентах, можа нават зацікавіць раўнадушных і дагадзіць скептыкам. Узнагарода за плённую, уважлівую і старанную працу не змусіла сябе доўга чакаць: па выніках мінулага года Таццяна Лагун стала лепшым аператарам Velcom па Гродзенскай вобласці. На пытанне, як дасягнула ў працы такіх рэзультатаў, яна адказала:
– Ёсць адно даўняе нязменнае правіла для работнікаў сферы абслугоўвання: кліент заўсёды мае рацыю. А да яго я дадала яшчэ адно, сваё: “я не ведаю” ці “я не ўмею” у нашай рабоце не дзейнічае. Кожны, хто працуе для людзей, павінен зрабіць усё магчымае і часам нават немагчымае, каб кліент быў задаволены.    

Кожны чалавек выбірае сваю жыццёвую сцежку, прафесію, прызванне, сам выводзіць уласную лінію лёсу. Ёсць людзі, якіх справа жыцця выбірае сама, творчы геній не дае збочыць з наканаванай сцяжыны. Гэта – таленавітыя мастакі, паэты і музыканты, якія прыходзяць у наш свет, каб зрабіць яго крыху лепшым. Зоя Канстанцінаўна Калодзіч – адна з іх. Яна ніколі не сумнявалася, што хоча, можа і абавязкова будзе спяваць.
ЖЫЦЦЁ, ЯКОЕ ІДЗЕ ПА НОТАХ
Зоя Канстанцінаўна нарадзілася на Лідчыне, яе дзяцінства прайшло ў вёсцы Сялец. Колькі помніць сябе, яшчэ маленькай дзяўчынкай, заўжды любіла спяваць, быццам нарадзілася і расла з музыкай. Яно і не дзіва: тры стрыечныя сястры выконвалі песні вельмі прыгожа, чыста і па-майстэрску. Мабыць, былі б сапраўднымі прафесіяналамі, каб мелі дзе вывучыцца. Змалку Зоя любіла спяваць разам з сёстрамі, ды і цяпер, у час сямейных сустрэч, атрымліваецца выдатны квартэт. Жанчына згадвае выпадак, дзякуючы якому захапленне музыкай перайшло ў жаданне стаць прафесіяналам у гэтай справе:
– Я была яшчэ маленькай дзяўчынкай, калі зімовым днём да бацькоў завітаў незвычайны і вельмі цікавы для мяне госць – адзін дзядзечка з гармонікам. Я, малая, не магла ўмешвацца ў дарослыя справы і размовы, таму сядзела ў запечку і з заміраннем сэрца слухала, як прыгожа ён выводзіць розныя мелодыі. А калі госць пайшоў ад нас, нарэшце асмялела: кінулася за ім наўздагон па снезе і толькі гукала ўслед: “Дзядзечка, прашу вас, прывязіце і мне гармонік!”
Будучы школьніцай, Зоя вырашыла навучацца музыцы. Але зрабіць гэта аказалася не надта проста: на ўсю ваколіцу не было музычнай школы. Бацькі падтрымалі дзяўчынку яна стала кватараваць у Лідзе, працягнула вучобу ў пятым класе гарадской школы і, як заўсёды марылася, стала набываць музычную адукацыю па класе “баян”. Вучылася яна, здавалася, старанна, але ўсё адно гарадскія дзеці былі па першым часе лепшымі. Розніца адчувалася, бо ў вясковай школе тады нотную грамату не тлумачылі. Добрым штуршком і стымулам для дзяўчыны сталі словы любімага настаўніка:
– Я думаў, Зоя, ты будзеш лепш займацца…
І яна стала займацца лепш, прыкладвала ўдвая, утрая больш намаганняў да вучобы. І стала адной з лепшых. У музычнай школе працаваў добры аркестр народных інструментаў, іграць у якім было лепшым прызнаннем стараннасці і майстэрства для кожнага вучня. Зоя вельмі ганарылася тым, што ўжо ў трэці год вучобы ў музычнай школе яна іграла ў аркестры першы, вядучы баян.
ВУЧЫЦЦА, ВУЧЫЦЦА І ВУЧЫЦЦА
Пасля заканчэння базавай школы дзяўчына вырашыла набываць спецыяльную музычную адукацыю. На тую пару гэта можна было зрабіць у Гродзенскім культасветвучылішчы. Але выбар спецыяльнасцяў быў абмежаваны: калі хочаш іграць на інструменце – будзеш настаўнікам спеваў у школе. Але Зоя не хацела абмяжоўвацца нешматлікімі школьнымі ўрокамі. У галаве заўжды стаяла музыка, і марылася стаць музыкантам. Тады вырашыла пайсці да высокага мастацтва іншым шляхам: паступіла на харэаграфічнае аддзяленне. Дзе чалавек не губляе – там знаходзіць. За гады вучобы дзяўчына набыла не толькі танцавальныя навыкі, але і майстэрства ігры на інструменце павысіла. У вучылішчы надавалі шмат увагі ігры на інструменце. Нават давялося акампаніраваць студэнтам у час танцавальных заняткаў, што было вельмі адказна і нават крыху боязна.        

Валянціна Васільеўна Данільчык не па размовах ведае, які сэнс стаіць за словамі “бытавое абслугоўванне”. Усё жыццё яна прысвяціла рабоце для людзей і рабоце з людзьмі. Нарадзілася і вырасла яна ў вёсцы Засецце Дзятлаўскага раёна, а лёс назаўжды звязаў з гарпасёлкам Казлоўшчына, дзе па сённяшні дзень яна працуе загадчыцай мясцовага Дома быту.
– Можна сказаць, што пачынала я з самых вытокаў казлоўшчынскай сферы бытавога абслугоўвання, — успамінае Валянціна Васільеўна. – Дом быту ў пасёлку адкрыўся ў 1965 годзе, а праз тры гады сюды прыйшла я, маладая, тады яшчэ з невялікім багажом вопыту, з вялікім жаданнем працаваць у гэтай сферы.
Валянціна Данільчык закончыла вучобу ў Мінскім тэхнічным вучылішчы № 13 на выдатна. Маладая выпускніца, дыпламаваны спецыяліст, вярнулася ў родны раён, каб менавіта тут быць патрэбнай і прымяніць свае веды на практыцы. Па тым часе ў бытавым абслугоўванні працавалі ў асноўным краўцы-самавучкі. Спецыяльную адукацыю мелі адзінкі, але гэта ніколькі не шкодзіла рабоце: кожны з работнікаў быў сапраўдным майстрам сваёй справы. Працы было заўсёды шмат, выконвалі і рамонт адзення, і пашыў: вядома ж, людзі пераважнай большасцю заказвалі новыя ўборы ў Доме быту. І працавалі ўсім калектывам заўзята, ўдарна, ад душы. Брыгадай у дзевяць чалавек за месяц шылі каля ста рэчаў, і стандартных, і адмысловых. Валянціне давялося спазнаць хлеб і швачкі, і брыгадзіра швейнага цэху, была нават брыгадзірам цэху прасавання.
– Пакуль не паспрабуеш на практыцы, і не ведаеш, – кажа жанчына, – што якасна адпрасаваць рэч не менш важна, чым добра яе пашыць. Ад гэтага залежыць таварны выгляд адзення, а значыць тое, як заказчык ацэніць работу ўсяго калектыву. Нездарма ж у народзе кажуць: “Кравец ладзіць, а прас гладзіць.”              

Да ўдзелу ў рэспуліканскім конкурсе “Жанчына года” ў намінацыі “За духоўнае адраджэнне і маральнае выхаванне” раённым жансаветам была вылучана Жанна Славаміраўна Нагавонская, настаўніца гісторыі гімназіі №1 г.Дзятлава, кіраўнік гімназічнага музея. Яна стала пераможцай абласнога этапу конкурсу. На ўрачыстым шанаванні, якое праходзіла ў Гродне напярэдадні Дня жанчын, 3 сакавіка, Жанна Нагавонская прымала віншаванні.
Яна — шчаслівы чалавек, бо абрала раз і назаўсёды сваё, адзінае, да чаго імкнецца душа, што атрымліваецца найлепш. Яна нясе па жыцці светач, нясе нястомна, самааддана, з усёй шчырасцю сваёй натуры. Такая яна – настаўніца гісторыі гімназіі №1 г.Дзятлава Жанна Славаміраўна Нагавонская. Часам здаецца, што ў сярэдзіне ў яе – невялічкі рухавічок, такі, ведаеце, “перпетуум мобіле”, якім яшчэ пры нараджэнні надзялілі яе вышэйшыя сілы, каб ніколі не ведала стомы, паспявала ўсюды, заўсёды, несла людзям дабро і спагаду. І яна паспявае зрабіць многае. Мяркуйце самі…
НАСТАЎНІЦА ГІСТОРЫІ. Ёй яна стала выпадкова. Спачатку хацела быць доктарам, але не паступіла, пайшла працаваць піянерважатай у першую дзятлаўскую школу. Тут зразумела, што любіць дзяцей, умее іх арганізаваць, павесці за сабою. Так і апынулася на гістарычным факультэце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Працавала настаўніцай гісторыі ў трэцяй дзятлаўскай школе, набіралася вопыту. Зорка прафесіяналізму Жанны Славаміраўны ўзышла ў гімназіі. Паступова, крок за крокам, ішла яна да мэты. У яе жыцці не бывае дармовых перамог – усё трэба выпакутаваць, выпрабаваць праз памылкі і няўдачы, праз узлёты і падзенні. Але заўсёды ў яе было галоўнае – жаданне быць лепшай, але не для паказухі, а для дзяцей, тых, дзеля каго яна працуе. Поспех прыйшоў – перамога Андрэя Свіба (выпуск 2007 года) на абласной алімпіядзе, выніковая здача яе вучнямі цэнтралізаванага тэсціравання. Сёння Жанну Славаміраўну, як настаўніцу гісторыі, ведаюць не толькі ў раёне.      

Дзве Вольгі — Горбік і Шэцько — маладыя спецыялісты СВК “Войневічы”. Выпускніцы Жыровіцкага дзяржаўнага аграрна-тэхнічнага каледжа працаваць у Дзятлаўскі раён прыехалі па размеркаванні. Спецыяльнасць у гэтых маладых, прыгожых дзяўчат — тэхнік-электрык. Шчыра кажучы, здзівілася, калі даведалася пра гэта. Лічыла, што дадзеная, у многім экстрэмальная, прафесія — справа мужчын. Аднак, як высветлілася, не горш за іх з электрычнасцю спраўляюцца і дзяўчаты. За час працы Вольга Шэцько і Вольга Горбік зарэкамендавалі сябе, як старанныя работнікі, добрыя спецыялісты. Дзяўчаты ліквідуюць непаладкі з электрычнасцю на гаспадарчых аб’ектах сельгаскаператыву, па просьбе старшыні сельскага савета дапамагаюць насельніцтву.
На пытанне, чаму абралі такую спецыяльнасць, у адказ пачула:”Цікава, таму што… небяспечна”. Такі адказ тлумачыць і яшчэ адно захапленне дзяўчат — язда на аўтамабілі.
Да жыцця ў вёсцы Вольгі прызвычаіліся. Ды і нескладана гэта было: яны добра знаёмы з вясковым бытам.
– Я з дзяцінства добра ведаю вёску, дзве мае бабулі адтуль, — расказвае Вольга Шэцько, ураджэнка Слоніма. Вольга Горбік і ўвогуле мае вясковыя карані– яна родам з вёскі Гута, што ў Брэсцкай вобласці. Як мяркуюць дзяўчаты, жыццё ў вёсцы мае свае перавагі: тут спакойна, ціха, няма беспарадкаў.
Вольнага часу ў дзяўчат не так ўжо і шмат: выклікаць на працу могуць у любы момант. Не так часта атрымліваецца і з’ездзіць дахаты. У такім выпадку яны падмяняюць адна адну на рабоце.
На дасягнутым дзяўчаты не спыняюцца. Цяпер яны асвойваюць новую ступень на жыццёвай лесвіцы: завочна атрымліваюць вышэйшую адукацыю ў Беларускім дзяржаўным аграрна-тэхнічным універсітэце.
А. ДУБРОЎСКАЯ.

Дзмітрый Мікалаевіч Саўко — адзін з лепшых старастаў Войневіцкага сельсавета. На яго плячах — клопат пра вёску Пруд. Сюды многа гадоў таму ён пераехаў пасля жаніцьбы на мясцовай дзяўчыне Зінаідзе, цяпер — Зінаідзе Іосіфаўне. Яны пазнаёміліся ў сельскім клубе на танцах, калі Дзмітрый прыйшоў з арміі. З тае пары мінула шмат часу. Выраслі, сталі дарослымі іх дзеці, стварылі свае сем’і, падарылі унукаў. Іх у Дзмітрыя Мікалаевіча і Зінаіды Іосіфаўны — пяцёра.
За гады жыцця вёска Пруд для Дзмітрыя Мікалаевіча стала па-сапраўднаму роднай. Пасля жаніцьбы ён пабудаваў тут дом, пасадзіў сад, тут гадаваліся дзеці. Жыццё сям’і ішло ў згодзе, узаемапавазе, паўсядзённых справах і клопатах. Зінаіда Іосіфаўна працавала ў калгасе паляводам, Дзмітрый Мікалаевіч — вадзіцелем, затым на працягу многіх гадоў быў начальнікам вытворчага ўчастка №1 СВК “Войневічы”, дзе працуе і цяпер. І гэта нягледзячы на тое, што ўжо чатыры гады на пенсіі.
Дзмітрый Мікалаевіч — актыўны, ініцыятыўны чалавек, дэпутат мясцовага Савета. На працягу многіх гадоў — стараста вёскі Пруд.
У вёсцы, дзе цяпер жывуць 84 чалавекі, падтрымліваецца парадак, увага надаецца кантролю за супрацьпажарнай бяспекай, упарадкаванню прысядзібных участкаў.
Клопатам Дзмітрыя Мікалаевіча з’яўляецца і добраўпарадкаванне мясцовых могілак. Месца памяці, апошняга прытулку жыхароў вёскі, як і належыць, павінна быць дагледжаным. Па ініцыятыве Дзмітрыя Мікалаевіча на могілках высечаны кусты. Цяпер — справа за абгароджваннем могілак. Для гэтага ўжо нарыхтаваны ўвесь неабходны матэрыял.
А.ДУБРОЎСКАЯ.

Ужо 35-ы год на Дзятлаўскім вінна-гарэлачным заводзе працуе тэхнолагам (з іх 25 гадоў – галоўным тэхнолагам) граматны спецыяліст і проста абаяльная жанчына Ірына Мікалаеўна Лішык. З гэтым заводам яна расла як прафесіянал, перажывала першыя поспехі і няўдачы, набывала каштоўны практычны вопыт, які цяпер, не шкадуючы, перадае маладым. Гісторыя развіцця завода – яе жыццёвая гісторыя.
Прыгадвае Ірына Мікалаеўна, як прыйшла ў прафесію. Будучы маладой выпускніцай Маладзечненскага тэхналагічнага тэхнікума, патрапіла па размеркаванні ажно ў Расію, у Цвярскую вобласць. Працавала на хлебазаводах, кандытарскіх, макаронных фабрыках. У сярэдзіне 70-х вярнулася на дзятлаўшчыну (Ірына Мікалаеўна родам з нашых мясцін) і ўладкавалася на Казлоўшчынскі вінна-гарэлачны завод, каб нарэшце працаваць па сваёй спецыяльнасці (у скарбонцы каштоўнага вопыту мела дыплом Маскоўскага інстытута вінаробства). Пачынала з пасады майстра цэху разліву, дзе, нягледзячы на малады ўзрост, атрымала адказнасць за свой участак працы і за 16 чалавек падначаленых. Давялося спасцігнуць не толькі практычныя навыкі тэхналогіі, але і навучыцца граматна кіраваць, арганізоўваць людзей.                          

Беларускі саюз жанчын аб’явіў рэспубліканскі конкурс “Жанчына года”. Да ўдзелу ў ім у намінацыі “За лідарства і паспяховае кіраўніцтва” раённым жансаветам вылучана Вольга Мікалаеўна Башко, начальнік Дзятлаўскага дарожна-рамонтнага будаўнічага ўпраўлення №119.
Жанчын-дарожнікаў, прытым на кіруючай пасадзе, у Беларусі – адзінкі. Гэта даволі складана – быць на чале мужчынскага калектыву. У Вольгі Мікалаеўны атрымліваецца паспяхова: Дзятлаўскае ДРБУ-119 на працягу многіх гадоў – у ліку лепшых як у вобласці, так і ў рэспубліцы. Сведчаннем таму – званне самога кіраўніка — “Ганаровы дарожнік Беларусі”, прысвоенае ёй у 2008 годзе, шматлікія ўзнагароды калектыва. Па выніках працы ДРБУ неаднаразова займала першыя і прызавыя месцы, адзначалася важкімі падарункамі – новай дарожнай тэхнікай. Калектыў – у ліку лепшых па спартыўна-масавай і культурнай рабоце. Ніводнае масавае раённае, галіновае мерапрыемства не праходзяць без удзелу работнікаў ДРБУ-119. Яны – у ліку пераможцаў спаборніцтваў па прафесійным майстэрстве, спартыўных спартакіядаў, турзлётаў.
Вольга Мікалаеўна Башко, якой падпарадкаваны больш за сотню чалавек, змагла стварыць у калектыве такую рабочую атмасферу, што цякучасці кадраў практычна няма. Тут шмат працоўных дынастый, працуюць сем’ямі. Дысцыпліна, добрыя заробкі, парадак, клопат пра чалавека працы імпануюць людзям, і яны не шукаюць лепшых месцаў.
Зразумела, што работа ў дарожнікаў складаная, асабліва ў зімовы час. Даводзіцца працаваць і ў выхадныя дні, звышурочна. ДРБУ-119 абслугоўвае звыш 600 кіламетраў дарог. Арганізацыя — удзельнік рэспубліканскай праграмы “Дарогі Беларусі”, разлічанай да 2015 года. Згодна яе дарогі і пад’езды да аграгарадкоў павінны быць з удасканаленым і цвёрдым пакрыццём. Таму клопат пра гэта – на плячах краўніка і калектыва ДРБУ-119. Арганізацыя сёлета будзе ўдзельнічаць у падрыхтоўцы г. Ліды да рэспубліканскага свята “Дажынкі-2010”. Людзі разумеюць тыя складаныя задачы, якія ім неабходна вырашаць, і не падводзяць кіраўніка.