Рубеж, на якім адбывалася развітанне з летам і пачыналася восень, указваўся ў народзе па-рознаму. Відочныя знакі восеньскай пары прыкмячалі ўжо на Іллю, потым – на Спаса, на Прачыстую, на Флора і Лаўра. Умоўна восень лічыцца ад пачатку верасня. Народныя прыкметы малююць крыху панылыя, але яшчэ з пробліскамі сонца карціны першага восеньскага месяца: “Верасень – з досвіткам дзень”, паказваючы гэтым самым паступовае скарачэнне дня. Усё мацней бяруцца халады, звычнымі робяцца туманы, ападае лісце з дрэваў, чырванеюць рабіны (“У верасні адна ягада – ды тая горкая рабіна”). Ды земляроб меў чым парадавацца падчас прыроднай сумоты, бо хоць “верасень месяц халодны, але сыты”. Нездарма гаварылі: “Як настане верасень, у гаспадара поўна гумно і кішэнь”.
5 верасня – пакутнік Лупа. Як і наогул першая дэкада верасня, прызнаваўся ўдалым для азімай сяўбы – тады, маўляў, “на Лупа будзе жыта купа”. Павер’е магло нараджацца не толькі на падставе гукавога падабенства, але і па зрокавых асацыяцыях: “У дзень памяці святога Лупы нельга сеяць жыта, таму што на ўсёй ніве будуць “лупы” – жыта ўзыдзе і вырасце плешынамі”.
7 верасня – святы Варфаламей (у народзе Баўтрамей). Імя яго рыфмавалася з адпаведнымі гэтай працы аграрнымі работамі: “Прыйшоў Баўтрамей – жыта на зіму сей”. У гэты ж дзень прадугледжваўся адлёт у вырай буслоў, іх зварот праз дзевяць месяцаў падмацоўваў тлумачэнне, што дзяцей прыносяць менавіта гэтыя птушкі: Святы Баўтрамей высылае буслоў на дзяцей”. Па стану надвор’я на Варфаламея вызначалі характар усёй восені.  

Першым летнім месяцам звычайна лічыцца чэрвень. З вясной мінуў першы этап палявых работ. Пра месяц, які распачынаў лета, народная прыказка гаварыла: “У чэрвені ўбачыць спадар, што Бог дасць у дар”.
4 чэрвеня – Васіліск. “Ад Васіліска і салавей блізка”.
5 чэрвеня – Узнясенне Гасподняе. Цёплае надвор’е напярэдадні гэтага дня для пчаляроў было прафесійнай прыкметай: “Калі выйдзе рой перад Янам, будзе зямец панам”.
14 чэрвеня – дзень пакутнікаў Юстына і Харытона. У гэты час селянін аглядаў свае пасевы, што і засведчана ў прыказцы: “Юстын цягне ўверх каноплі, Харытон – лён”.
15 чэрвеня — Дзень Святой Троіцы — пяцідзесятніца (Сёмуха).
21 чэрвеня – Фёдар. “На Фёдара раса – лета сухое і ўраджайнае”.
25 чэрвеня – Анупрый. З яго імем звязвалі паспяванне на пагорках суніцаў. У гаспадарках прынята было сеяць у гэты дзень да абеду якое-небудзь белае зерне, а пасля абеду – чорную грэчку. “Хто на Купрая пасее грэч, той будзе бліны печ”.
26 чэрвеня – Акуліна “грачышніца”.
28 чэрвеня – прарок Амос. “Прарок Амос цягне ўгару авёс”.
Падрыхтаваў Т. КАРЫНА.

7 красавіка — Благавешчанне (Звеставанне). Як і на кожнае свята, забаранялася што б там ні было рабіць: “на Благавешчанне дзеўка касу не пляце, птушка гнязда не ўе”. У народзе свята гэта мела старажытныя карані, яно лічылася днём надыходу вясны. Па асаблівасцях гэтага дня рабіліся прагнозы на ўраджай. Як на Благавешчанне дождж — збярэш багата хлеба: калі суха, то летам магчыма засуха. Умеранае надвор’е — умеранае будзе лета і такі ж ураджай. Пасля гэтага дня дазвалялася апрацоўваць зямлю пад новыя пасевы (да гэтага часу зямля спіць і чапаць яе нельга).
9 красавіка — Матрона. На Матрону казалі ў народзе “шчупак лёд прабівае”.
15 красавіка — Палікарп. Ён з’яўляўся рубяжом, пасля чаго можна бяло чакаць бясхлебіцы.
24 красавіка — Антып. Святкаваўся тымі, у каго балелі зубы, і знахарамі, якія загаворвалі зубны боль.
28 красавіка — Андрэй. “Свята Андрэю — канапелькі сею,” — так раілася рабіць на Усходнім Палессі.
29 красавіка — Ірына. На Ірыну казалі, добра сеяць капусту на расаду.
30 красавіка — Святы Засіма. Разам са святым Савацеем ён лічыўся ахоўнікам пчол.
Калі ў апошні дзень красавіка сонца ўзыдзе ясна — будзе сухое лета, а калі праз хмары — даджлівае.
Падрыхтаваў да друку
Т. КАРЫНА.

Сакавік
Пра час, калі зіма павінна была саступіць месца вясне, у народзе гаварылі: “Люты вады адпусціць, а сакавік падбярэ”.
3 сакавіка — пакутнік Фёдар Цірон. Успрымаўся сялянамі як ахоўнік ад злодзеяў. Яму служылі імшу людзі, у якіх што-небудзь было ўкрадзена.
9 сакавіка — Паўраценне. Гэты прысвятак адзначалі праз тры тыдні і адзін дзень пасля Грамніц. Асабліва шанавалі гэты дзень пчаляры.
З 10 сакавіка па 26 красавіка пачынаецца мнагадзённы Вялікі пост.
13 сакавіка — дзень Васіля і Марыны.
14 сакавіка — дзень Аўдакея (Яўдокі). У гэты дзень былі абмежаваны ў дзеяннях жанчын: ім нельга было прасці, а дазвалялася толькі ніткі сукаць. Мужыкам на Аўдакею дазвалялася ўсё рабіць.
15 сакавіка — Хвядот. Мяцеліца ў гэты дзень падавала сяляніну знак на няўдалы сенакос улетку.
22 сакавіка — Саракі, 40 пакутнікаў. Калі на Саракі здараўся мароз, то меркавалася, што пасля яго адбудзецца яшчэ 40 марозаў. На Саракі сарока пачынае віць гняздо і прыносіць для яго 40 пруткоў. Калі ад Грамніц да Саракоў не ішлі дажджы і не псавалася дарога, то летам чакалася засуха.
25 сакавіка — Рыгор. “На Рыгора зіма ідзе ў мора”. Цёзкі Рыгора адзначаліся таксама 17 сакавіка ў праваслаўным календары і 24 — у каталіцкім.
30 сакавіка — Аляксей. “На Аляксея зіма пацея”. У дзень Аляксея гаварылася: “Рыба — аб лёд, саначкі на плот”. Аляксей настойліва нагадваў земляробу пра набліжэнне палявых работ. У песнях спявалася: “Аляксей лемяшы істрыць, сохі путрыць”, “хамуты строіць”.

7 снежня – Кацярына. Усё больш упэўнена наступае зіма з кожным днём: “Прыйшла Кацярына, прыйдзе і снежная пярына”.
9 снежня – зімовы Юр’я. Пра яго гаварылі, што ён грудай гвоздзіць. Юрый і Мікола святкуюцца і ўвесну і ўвосень з невялікім перапынкам адзін ад аднаго. “Колькі на зімовага Юр’я снегу, столькі на веснавога – травы”.
13 снежня – апостал Андрэй. Асабліва славіўся варажбою дзяўчат, прымеркаванай менавіта да яго.
14 снежня – прарок Навум. Сваім імем выклікаў адзіную асацыяцыю: “ум”. “Навум наставіць на вум”.
17 снежня – Варвара. Ад Варвары паступова пачынае прыбываць дзень (“на казіны скок”). Варвара лічыцца заступніцай хатняй жывёлы.
18 снежня – Сава (Саўка). Як і Варвара, быў “бабскім” святам з тымі ж правіламі. Калі на Саву надта дзьмуў вецер, такога ж ветру трэба было чакаць усю квадру пасля Пятра.
19 снежня – Мікола зімовы. Менавіта ён выступае пачынальнікам сапраўднай зімы: “Да Міколы няма зімы ніколі”. Затрымка зімы на Міколу была знакам, што маразы прыйдуць няскора і наогул уся зіма будзе бяспутная.
22 снежня – Ганна. Ад Ганны, прыкідвалі, пачынаецца паступовы паварот да лета, насуперак якому будуць меншаць сілы ў чалавека, калі ён не паспеў назапасіць іх.
30 снежня – Сцяпан. Знамянальны быў тым, што заканчваўся тэрмін службы парабкаў. “На святы Сцяпан кожны парабак сабе пан”.
Падрыхтаваў Т. КАРЫНА.

Другі месяц восені, той самы, які “зямлю балоціць, а лес залоціць”, з-за чаго ён “ні калёс, ні палоз не любіць”. Усе святкаванні гэтай пары — нібы кароткія перадышкі ва ўмовах падрыхтоўкі да зімы.
8 кастрычніка — Іаан Багаслоў. Гэты дзень — самая мяжа ўсім шчыраванням дбайнага земляроба, бо зямля атрымлівае за свае дары нябеснае благаславенне на спакой да самай вясны. Прыкметай дня быў пачатак восеньскіх вяселляў.
14 кастрыніка — Пакроў (пакровы) само слова праваслаўная царква тлумачыла літаральна: пакроў (пакрывала) Прасвятой Багародзіцы.
“Свята Пакроў накрыў зямлю жоўтым лістом, маладым сняжком, ваду — лёдам, пчалу — мёдам”.
20 кастрычніка — Сяргей. Некаторыя лічылі гэты дзень пачаткам зімы.
25 кастрычніка — Марцін.
На трэцім тыдні пасля Пакрова, у суботу (дата непастаянная), напярэдадні Змітрыевага дня па ўсёй Беларусі ладзіўся агульны памінальны абрад, вядомы як восеньскія (змітрыеўскія) Дзяды, ці “Змітраўка”. Дзесьці памінкі абмяжоўваліся рытуальнай вячэрай у хаце, у іншых паветах усёй сям’ёй ішлі на могілкі.
29 кастрычніка — святы Логін. Яму маліліся тыя, у каго хворыя вочы.
31 кастрычніка — Лука.
КАЛЯНДАР-2007
6 кастрычніка — Дзень архівіста. Адзначаецца з 2000 года.
7 кастрычніка — Дзень настаўніка.
14 кастрычніка — Дзень маці. Дзень работнікаў культуры.
15 кастрычніка — Дзень работнікаў фармацэўтычнай і мікрабіялагічнай прамысловасці.
24 кастрычніка — Дзень Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, адначаецца з 1948 года.
28 кастрычніка — Дзень аўтамабіліста і дарожніка.
Падрыхтаваў Т. КАРЫНА.

Другая палова верасня і пачатак кастрычніка ў народным календары звязваліся з пацяпленнем і мелі назву “бабіна лета”, таму што на гэты час прыпадала пераважна “бабская работа” на агародзе і ў полі. Пагоднае надвор’е спрыяла ўборцы агародніны, бульбы, у гэты час церлі, трапалі лён і каноплі. 19 верасня — Цуд. Дзень успаміну цуду архістраціга Міхаіла. Гэта не было свята: лічылі, калі хто сее жыта і не ведае, што за дзень, то ўродзіць цудоўная збажына, а калі хто даведаецца ці ўспомніць, але не спыніць работу — з ураджаю выйдзе цуд наадварот. 21 верасня — нараджэнне Прасвятой Багродзіцы. У гэтага свята ёсць і іншая назва, што з найбольшай яскравасцю сведчыла пра канчатковы набытак селяніна з яго нівы — Багач. 24 верасня — Тадора. “На Тадору ўсякае лета канчаецца”. 27 верасня — Узвіжанне (Здзвіжанне). Так у народзе называлася царкоўнае свята, звязанае з ушанаваннем крыжа, які ўздымаўся над натоўпам вернікаў. Народнае тлумачэнне назвы немудрагелістае: “Да Здзвіжання ўсё павінна быць здзвінута” — усе азімыя і яравыя павінны быць звезены з поля. Гэта апошняе свята, якое канчаткова “развітваецца” з летам. Апрача адлёту птушак значнай падзеяй дня быў для народнага ўяўлення яшчэ адзін рух у прыродзе — выпаўзалі ўсе змеі і збіраліся разам, каб адправіцца на зімовы сон да вясны. Узвіжане з’яўлялася першым днём агульнага збору журавін, хаця людзі і баяліся сустрэцца са змеямі ў лесе. Калі на працягу верасня ліст на дрэвах трымаецца моцна — зіма не хутка прыйдзе. Падрыхтаваў Т. КАРЫНА.

1 жніўня — Макрына. “Калі ў дзень Макрыны дождж, то ўсё лета і восень будуць мокрыя, а калі суха, то восень сухая”.
2 жніўня — Дзень дэсантніка.
Прарок Ілля — дзень Іллі ўспрымалі, як мяжу паміж летам і восенню: “Ілля жніво пачынае, а лета канчае”.
4 жніўня — Марыя Магдаліна.
5 жніўня — Дзень чыгуначніка.
6 жніўня — Барыс і Глеб, Палікарп.
7 жніўня — Ганна.
9 жніўня — святы Панцеляймон.
12 жніўня — Дзень будаўніка. Міжнародны дзень моладзі. Апостал Сіла — “Хто на Сілу жыта пасее, у таго на хлеб надзея”.
14 жніўня — першы Спас, у народзе зваўся “Макавей”, “Макаўе”, з гэтага дня пачынаўся двухтыднёвы пост.
15 жніўня — Базыль.
16 жніўня — Антон.
19 жніўня — другі Спас. Звязваўся перш за ўсё з паспяваннем яблыкаў і асвечваннем іх у царкве. Ад другога Спаса пачыналася сяўба азімага жыта. Дзень ваенна-паветраных сіл.
22 жніўня — апостал Мацей.
23 жніўня — Дзень работнікаў дзяржаўнай статыстыкі.
26 жніўня — Дзень шахцёра.
27 жніўня — апошні дзень “спажыўнога посту” (“Спасаўкі-пасаўкі”).
28 жніўня — Прачыстая. Самае значнае свята, свята ўраджаю, яно падводзіла вынік працы селяніна: “Свята прачыста — поле ўрачыста”.
29 жніўня — трэці Спас.
31 жніўня — Святы Флор і Лаўр. Ушаноўваліся ў народзе як заступнікі коней. Асобныя вёскі называлі гэты дзень прысвяткам пастухоў.

Падрыхтаваў Т. КАРЫНА.