Канфлікт у Беларусі, штучна падтрымліваемы невялікай групай Анжэлікі Борыс (якую СМІ памылкова называюць “польскай меншасцю”), з’яўляецца зручным выпадкам для Прэзідэнта РП і ЗіС, а таксама для прэм’ера на ўзнаўленне стратаў, панесеных на Украіне. Пасля маўчання на працягу некалькіх гадоў і патурання антыпольскім выпадам з боку адміністрацыі Прэзідэнта Віктара Юшчанкі, а таксама палітыцы барацьбы з палоніяй у Літве лагер Прэзідэнта Леха Качыньскага высока замахнуўся баявой сякерай, жадаючы згладзіць непрыемнае ўражанне. Цяперашнія намаганні і радыкалізм выглядаюць фальшыва і крывадушна. Выклікаюць жаль выказванні набліжаных да Прэзідэнта, якія спаборнічаюць у радыкальных ідэях адносна пошуку выхада з сітуацыі, якая склалася. Ідэі гэтыя кампраметуюць тых, хто іх выказвае, але і, што яшчэ горш, меркаванні прадстаўнікоў іншых палітычных сілаў, якія гучаць у СМІ, не з’яўляюцца больш разумнымі. Больш за ўсё здзіўляе поўнае ігнараванне, няведанне рэальнага жыцця палякаў у Беларусі і агідны сервілізм у адносінах да СМІ, якія практычна на 100 працэнтаў падыгрываюць Анжэліцы. Першынство ў гэтым, відавочна, займае “Газета Выбарча”, а ў хвасце гэтага пелетона цягнецца, на жаль, і “Наш Дзённік”, хоць павінен, як каталіцкая газета, быць больш а’бектыўным.                    

“О, часы, о, норавы” — у гэтым антычным афарызме адлюстравана адна з галоўнейшых заканамернасцяў жыцця: няма нічога пастаяннага, усё змяняецца. Змяняемся і мы, людзі. А як адбываецца гэты рух (па спіралі або ў якойсьці іншай геаметрычнай прагрэсіі) — гэта ўжо іншае пытанне. А цяпер давайце паразважаем пра норавы сённяшніх дзяцей і падлеткаў, успомнім сваё юнацтва і дзяцінства.
ГУЛЬНІ, У ЯКІЯ ГУЛЯЮЦЬ ЛЮДЗІ
Дзяцінства пачынаецца з гульні. У часы майго дзяцінства, ды і ў падлеткавым узросце таксама( а гэта 80-90-я гады) папулярнымі былі дваровыя гульні. Магчыма, іх назвы і невядомы сённяшняму пакаленню маладых. Лета — гэта абавязкова “казакі-разбойнікі”,”чыжык”, “Алі-Баба”, “хованкі”, “лапта”. І яшчэ шэраг іншых даволі цікавых гульняў. Дарэчы, не саромеліся ўдзельнічаць у іх і 14-15-гадовыя юнакі і дзяўчаты. Усё гэта было ў норме. Гульні выклікалі ў нас захапленне, а вось матуляў, ды і бабуляў (да якіх часта прыязджалі ўнукі з горада) прымушалі хвалявацца, паколькі дзяцей дахаты было не дачакацца. У зімовую пару ўсёй вялікай кампаніяй мы ішлі коўзацца на лёд, катацца на санках або на кляёнках з горкі. Ляціш, і толькі дух захоплівае.
Сучасныя падлеткі шмат часу праводзяць у віртуальным свеце. І перавагу аддаюць віртуальным гульням. Камп’ютар, зразумела,– патрэбная і неабходная сёння рэч. Але ж усё павінна быць у меру. А калі камп’ютар замяняе і сяброў, і прагулкі на свежым паветры, падарожжы — гэта ўжо перабор. На дадзеную акалічнасць бацькі часам не звяртаюць увагі, бачаць у гэтым пэўны плюс. Дзіця сядзіць дома, ну, што з ім можа здарыцца? А трывогу біць трэба. Паколькі паступова адбываецца “замбіраванне” яшчэ не самастойнай дзіцячай і падлеткавай псіхікі (ды што тут гаварыць, калі і дарослыя часамі могуць “завісаць” у камп’ютары).
Камп’ютар — гэта яшчэ і інтэрнэт. Сусветная павуціна (якое трапнае слова!) з кожным годам набірае новыя і новыя абароты, новыя ахвяры. І ў ліку іх — дзеці і падлеткі. Нормай для многіх з іх стала наведванне сайтаў з разнастайнымі відэапрыколамі, якія даволі часта здзіўляюць сваёй жорсткасцю. Аднакласнікі збіваюць сябра і ўсё гэта пад дружны рогат, падпальваюць яму джынсы, пры гэтым выліўшы на іх запаленчую сумесь, назіраюць, як іх знаёмы б’ецца галавой аб сцяну — усё гэта падлеткамі ўсведамляецца як прыкол, своеасаблівая гульня. Гэта ж так весела, крута. Магчыма. Толькі калі б не было так сумна.
ДАЛОЎ РАМАНТЫКУ?
Яшчэ адзін з улюбёных спосабаў бавіць вольны час — пайсці з сябрамі “патусавацца”. Нярэдка — з бутэлькай (або некалькімі) піва, якім не грэбуюць ні хлопцы, ні дзяўчаты. Піва падлеткі ўспрымаюць як звычайны, а зусім не як алкагольны напой. Суправаджае такія кампаніі музыка, якая ліецца з “дынамікаў” мабільнага тэлефона. Яго мелодыі, уключаныя на “поўную катушку” аглушаюць, часам раздражняюць сваёй грубасцю, аднатыпнасцю. А яшчэ — нецэнзуршчынай і пахабшчынай. І як тут з настальгіяй не прыгадаць меладычныя найгрышы гітары, без якой калісьці немагчыма было ўявіць ніводную маладзёжную кампанію. Гучалі песні пра Асоль, якая чакае свайго Грэя. Цяпер гэтыя героі неактуальныя для сучаснага пакалення маладых. Часам здаецца, што яно жыве пад дэвізам “Далоў рамантыку”.
На мой погляд, для сучасных падлеткаў характэрна нейкая празмерная даросласць. Яна, у першую чаргу, праяўляецца ва ўзаемаадносінах двух палоў. Дзяўчаты і юнакі так хутка спяшаюцца стаць дарослымі, пазнаць граматыку кахання, забываючы пра тое, што сапраўднае каханне — духоўная субстанцыя, а не надварот. Неяк я спытала ў аднаго знаёмага падлетка, што ў яго разуменні каханне, ці было ў яго першае пачуццё? Адказ быў адмоўны. Юнак шчыра прызнаўся, што па-сапраднаму ён нікога яшчэ не кахаў. І з гонарам дадаў, што фізічны аспект кахання ў свае шаснаццаць гадоў ён ўжо ведае добра.                              

Быў ужо вечар. Вольга вырашыла ўсе свае справы і прысела, каб пачытаць перад сном любімую кнігу. Часам прыслухоўвалася, ці не стукае хто ў дзверы. Сёння – панядзелак, а, значыць, павінна прыйсці Марына. Будзе, па звычаю, расказваць, як цудоўна яна правяла выхадныя. А правесці цудоўна выхадныя значыла для яе выпіць за якім-небудзь вуглом з “сябрамі” бутэльку, пакурыць, а потым паспрабаваць трапіць на дыскатэку (ёй яшчэ не споўнілася 18 гадоў, таму ў клуб не пускалі). Вользе было не цікава слухаць пра прыгоды знаёмай, але Марыну спыніць было немагчыма, калі яна пачынала гаварыць.
Марына – вучаніца 11 класа. На момант знаёмства яна здалася Вользе разумнай, цікавай дзяўчынай. Добра вучылася ў школе (наколькі казала сама Марына), збіралася паступаць у Мінск ва ўніверсітэт, атрымаць прафесію юрыста. Дома дапамагала бацькам спраўляцца з хатнімі клопатамі. І з хлопцам сябравала вельмі добрым – сумленным, сур’ёзным, адказным.
Праз некаторы час Вольга пазнаёмілася з матуляй Марыны, заходзіла да яе ў госці, яны падоўгу гутарылі. Хутка Вольга зразумела, што памылілася наконт сваёй знаёмай. Яна ўбачыла, якая Марына на самой справе. Аказалася, што тая кожны дзень сварылася са сваёй матуляй. Часта прагульвала ўрокі ў школе, зусім не рыхтавалася да тэсціравання, хуткага паступлення ў ВНУ. Ёй многа цікавей было правесці вечар з бутэлькай піва, з такімі ж гора-школьнікамі, пашкоднічаць, пасмаліць, хаваючыся за будынкам магазіна. Здавалася, яе не хвалявала будучыня, не турбавала тое, што яна губіць сама сябе.
Вольга не раз спрабавала выцягнуць Марыну з бездані, у якую тая падала штодня. Дзяўчына слухала, пагаджалася, а сама працягвала ранейшае жыццё. Яна не ўмее з павагай ставіцца да акружаючых, цаніць сяброўства. На яе нельга спадзявацца, яна не выклікае даверу, любіць даваць абяцанні і не спяшаецца іх выконваць. З тым хлопцам яны разышліся. Марыне было сумна з ім: ён чытае, ветлівы, спагадлівы, вядзе здаровы лад жыцця, думае пра заўтрашні дзень. А ёй маркотна так жыць. Яе не цікавіць заўтра, жыве адным днём.              

Прачытаў у студзеньскім нумары “Советской Белоруссии” артыкул спецыяльнага карэспандэнта І. Папко “Прывід палачкі Коха”. Адразу зазначу, што гэты матэрыял узбударажыў свядомасць, прымусіў добра падумаць і адначасова выклікаў расчараванне, неўразуменне і горкае шкадаванне ў сувязі з тым канфліктам, які здарыўся паміж жыхарамі Наваельні і пацыентамі рэспубліканскай туберкулёзнай бальніцы. Інакш і быць не можа: даволі значны тэрмін — з 1976-га па 1988-ы — я працаваў старшынёй Дзятлаўскага райвыканкама, таму шмат ведаю аб развіцці лячэбнай установы ў гарпасёлку. У Наваельнянскім санаторыі (а тады ўстанова называлася менавіта так) на 550 месцаў лячыліся ад цяжкага захворвання тысячы хворых. Потым гэтыя людзі вярталіся да паўнацэннага жыцця, працягвалі паспяхова працаваць. Многіх з іх я ведаў асабіста і ведаю цяпер: сярод іх — кіраўнікі прадпрыемстваў і сельгасгаспадарак, настаўнікі і ўрачы, прадстаўнікі творчых прафесій, рабочыя і механізатары. У санаторыі працавалі высокапрафесійныя урачы, медсёстры і санітаркі. Яны рабілі высакародную справу, рабілі яе самааддана, з пачуццём абвостранай адказнасці.
А ў нашыя дні, на жаль, мае месца вельмі сур’ёзны прэцэдэнт. Як гаварыў вядомы палітык — “Працэс пайшоў”. А калі не прымаць кардынальных мераў, то дадзены “працэс” будзе ісці і надалей. Тое, што санаторый перапрафіліравалі ў туберкулёзную бальніцу — сур’ёзная памылка тых супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя, якія прымалі дадзенае рашэнне. Цяпер, як вынік, наваельнянцы і хворыя апынуліся ў стане зацяжнога канфлікту.
Хачу сказаць і аб іншым: падчас стварэння туббальніцы ў Наваельні не былі ўлічаны інтарэсы функцыянавання і развіцця санаторна-курортнай зоны “Радон”, размешчанай ніжэй па цячэнню ракі Моўчадзь. На гэтай рэчцы створаны штучныя вадаёмы. У Наваельні возера з пляжам і лодачнай станцыяй прылягае непасрэдна да тэрыторыі бальніцы; два вадаёмы на рэчцы Паніква, якая ўпадае ў Моўчадзь, знаходзяцца каля санаторыя “Радон”. Паблізу размешчаны дзіцячы санаторый “Баравічок”, яшчэ ніжэй па цячэнню Моўчадзі — абласны дзіцячы санаторый “Ластаўка” у Гезгалах. Там жа раскінулася штучнае вадасховішча для мясцовай ГРЭС. А Моўчадзь, як вядома, нясе свае воды ў Нёман. Такім чынам, палачкі Коха маюць магчымасць бесперашкодна падарожнічаць па маршруту Наваельня-”Радон”-Гезгалы-Нёман.

Пры напісанні артыкула “Да чаго вядуць ваенныя гульні Эстоніі?” (“Перамога”, №81 ад 20.10.2007 г.), у якой апавядалася аб адной з правальных аперацый эстонска-нямецкай дыверсінай групы ў самым пачатку Вялікай Айчыннай вайны, я закрануў яўрэйскую тэму, страшную трагедыю Дзятлава.
Вось яе храналогія.
Я думаю, што ні для каго не сакрэт, што наш горад Дзятлава быў яўрэйскім мястэчкам, якіх у тыя часы было шмат на прасторах Заходняй Беларусі і Украіны.
У 1897 годзе яўрэйскае насельніцтва складала 3979 чалавек, а гэта 75% ад агульнай колькасці. У 1926 годзе жыло 3450 яўрэяў з 4600 чалавек (таксама 75%). Перад пачаткам Вялікай Айчыннай вайны яўрэйскае насельніцтва Дзятлава складала больш 4500 чалавек.
Нямецкія войскі захапілі горад 30 чэрвеня 1941 года. 14 ліпеня 1941 года органы мясцовай ваеннай камендатуры загадалі яўрэям насіць шасцікутную жоўтую зорку на пярэдняй і задняй частцы адзення.
23 ліпеня на плошчы былі адабраны каля 120 чалавек з найбольш паважаных грамадзян і членаў яўрэйскай інтэлігенцыі. Усе яны былі адпраўлены на прымусовую працу. Але пазней было выяўлена, што яны былі забітыя ў лесе непадалёку ад ваенных казармаў у Навагрудку.

Сёняшняя моўная культура нагадвае сітуацыю з казкі аб дзвюх сёстрах. Калі гаварыла адна - сыпаліся каштоўныя рудыменты. Калі ж гаварыла другая - сыпалася адно каменне.
Тое ж самае адбываецца і ў наш час. Размовай аднаго заслухаешся. Яна журчыць, нібы крынічка з чыстай празрыстай вадой. Не рэжуць слух брыдкія нецэнзурныя словы. А размова некаторых, на жаль, багата на іх.
Неяк мая сяброўка, не вытрымаўшы, дала заўвагу незнаёмаму маладому хлапцу. Маўляў, ужываць у размове нецэнзурныя словы- некультурна і непрыгожа. Хлопец здзіўлена паглядзеў у яе бок і ў адказ прамовіў: «А што ж тут такога?! Гэта ж частка вялікай і магутнай рускай мовы… Магу і на англійскай”, - дадаў ён. Што ж, цікавая трактоўка выказвання вялікага класіка, які меў на ўвазе зусім іншае…
Не саромеюцца цяпер гаварыць брыдкія словы. Чуюцца яны і на вуліцы і ў іншых месцах скаплення людзей. І часам думаеш, што да надпісаў у памяшканнях «Не курыць!», «Не смяціць» трэба дадаць яшчэ адзін «Не брыдкасловіць!»
У размове некаторых нармальнага талковага слова не пачуеш. Гучыць толькі нецэнзуршчына. Зноў жа гэтаму ёсць апраўданне «Не магу інакш. Не хапае слоў».
Раней лічылася некультурным, абразлівым, калі мужчына у прысутнасці жанчыны ўжываў непрыстойную лексіку. А цяпер - не. Бо сёння і дзяўчына можа прадэманстраваць сваё майстэрства ў валоданні такой лексікай. Гэта лічыцца модным. Як і многае іншае, але зусім не ўпрыгожвае дзяўчыну. Што добрага можна пра яе падумаць, калі яна курыць цыгарэту, ужывае алкаголь? Ці будуць яе па-сапраўднаму паважаць, кахаць? Як дзяўчына сябе паводзіць, так да яе і ставяцца.
Многія лічаць, што злоўжыванне непрыстойнай лексікай - усяго толькі шкодная звычка. І не думаюць пра тое, што гэта яшчэ і грэх, назва якому брыдкаслоўе (рускі аналаг - сквернословие). Не варта забывацца пра тое, што слова валодае энергіяй. Нездарма ў Кнізе Кніг сказана: «Спачатку было Слова…» Словы, у якіх няма скверны, нясуць свет і чысціню. А вось брыдкія - наадварот.
Моўную культуру (і культурную спадчыну ўвогуле) ад дарослых пераймаюць дзеці. І вось ужо ў іх размове чуецца брыдкаслоўе. А дарослыя ў сваю чаргу скардзяцца на тое, што прадстаўнікі малодшага пакалення так некультурна сябе паводзяць. Што ж, ім ёсць з каго браць «добры прыклад».
А. ДУБРОЎСКАЯ.
P. S. Гэта толькі мая асабістая думка. А як лічыце вы?

Усякага роду паўстанні, бунты, рэвалюцыі, як сведчыць гісторыя, - гэта зусім не стыхійны рух народных масаў. Як правіла, у іх авангардзе знаходзяцца тэмпераментныя людзі, якія валодаюць добрымі арганізатарскімі якасцямі. Большасць з іх маладыя, а значыць, не пазбаўлены жадання ўзняцца па кар’ернай лесвіцы, у тым ліку і на палітычнай арэне. Вось чаму ў сённяшнім свеце менавіта на моладзь звяртаюць такую пільную ўвагу тыя, хто ў розных аналітычных цэнтрах і фондах распрацоўваюць схемы прасоўвання рэвалюцый па планеце. Гэта своеасаблівыя “міжнародныя брыгады”, якія пад лозунгамі барацьбы за дэмакратыю вучаць юнакоў і дзяўчат, пераважна студэнтаў, “палітпісьменнасці”. Кадры рыхтуюцца пастаянна, кандыдатуры для падрыхтоўкі “дыпламаваных” “рэвалюцыянераў” адбіраюцца старанна і з веданнем справы. У полі зроку гэтых брыгадаў знаходзіцца і Рэспубліка Беларусь. Вызначыліся некалькі напрамкаў, па якіх вядзецца мэтанакіраваная работа з беларускай маладзёжнай аўдыторыяй. Адзін з іх - стварэнне так званых незалежных спецыяльных навучальных устаноў, пераважна гуманітарнага толку, у якіх бы групавалася найбольш апазіцыйна настроеная моладзь. Такой установай з’яўляецца Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (ЕГУ). Да 2004 года ён функцыянаваў у Мінску, але пасля сістэматычнага парушэння заканадаўства па загаду міністра адукацыі Беларусі ліцэнзія ЕГУ была анулявана. Сёння ўжо можна меркаваць, што шматлікія парушэнні існуючых у краіне правілаў для ВНУ кіраўніцтвам ЕГУ былі наўмысна справакаваны з разлікам на тое, што ўніверсітэт зачыняць, і атрымаецца гучны скандал. У гэтых мэтах для яго загадзя рыхтавалася пляцоўка ў Вільнюсе.

Першы вільнюскі набор з Беларусі ў ЕГУ адбыўся ў 2005 годзе. Студэнты, якія тады паступілі, вучыліся бясплатна на працягу ўсяго навучальнага перыяду, дзякуючы фінансавай падтрымцы Еўракамісіі і Савета міністраў Паўночных краін. Цікава, што 7 лютага 2006 года экспертным саветам па якасці адукацыі і ўніверсітэцкай камісіяй савета ацэнкі навуковых і навучальных установаў Міністэрства асветы і навукі Літоўскай Рэспублікі дадзена згода на заснаванне ў Літве беларускага Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта “у выгнанні”. Ужо 15 лютага ЕГУ атрымаў статус універсітэта. Як заявіла адміністрацыя ЕГУ, дыпломы і сертыфікаты ўніверсітэта прызнаюцца ў Еўрасаюзе. Аднак гэта далёка не так. Яны не маюць статуса дакументаў аб вышэйшай адукацыі не толькі ў Беларусі, але і ў самой Літве. І яшчэ адна дэталь. Дзесяткі студэнтаў паступілі ў ЕГУ практычна без уступных экзаменаў па “рэкамендацыях” жонкі былога “адзінага” кандыдата ў прэзідэнты Беларусі Аляксандра Мілінкевіча — Ірыны Кулей. Сярод іх, зразумела, дзеці апазіцыянераў і тыя, каго ставілі ў першыя калоны на розных мінскіх шэсцях. На сённяшні дзень, па заявах кіраўніцтва ВНУ, студэнцкае згуртаванне ЕГУ на 2006-2007 навучальны год налічвае каля 1500 чалавек, з якіх 500 вучацца на вочнай форме, 200 - на завочнай, 800 - на дыстанцыйнай.

Ці любіце вы прагуляцца па лесе? Думаю, што большасць адкажа станоўча. Што можа быць лепш, чым удыхнуць свежы водар, паслухаць лёгкі шэпат ветру, палюбавацца прыгожым пейзажам. Маці-прырода не пашкадавала фарбаў, каб упрыгожыць чалавечае жыццё. А чалавек, у сваю чаргу, уносіць карэктывы.

Зайдзіце ў лес у самы разгар грыбнога сезону. І ўбачыце, што прыгажосць ляснога пейзажу сапсавана бязлітаснай рукой “мастака”. І імя яму — чалавек.
Кожны год грыбны сезон пакідае на “целе” зямлі “яркія” адбіткі. Месца, дзе збіралі грыбы, відаць за кіламетр. Ідзеш, глядзіш навокал і абураешся: перакошчаны мох, пашкоджаная грыбніца. І, здаецца, што жывеш не ў эпоху цывілізацыі, а ў эпоху вандалаў.

А вось і сам гора-грыбнік. Шпарка рукамі разграбае мох, пакідаючы пасля сябе зруйнаванае месца.

Што ж, цяга да грошай робіць сваю чорную справу. І адпраўляюцца ў лес за грыбамі старыя і маладыя, хто з кіёчкам, а хто і з граблямі. Некаторыя старыя бабулькі, якія ўзімку квохчуць ад розных немачаў, улетку так шпарка ходзяць па лесе, шукаючы грыбы.

Жывучы па прынцыпу “а пасля мяне хоць патоп”, гора-грыбнікі і не думаюць аб тым, што наносяць непапраўную шкоду прыродзе. Грыбніца парушана, мох, які засцерагае зямлю ад перасыхання, перакошчаны. Ізноўку прыходзячы ў лес, многія абураюцца, чаму няма грыбоў. “А, ноч халодная была…” Хтосьці скажа: “Многа людзей было, выбралі ўсё”. У адказ хочацца сказаць — выдралі ўсё.

Вось так і церпіць кожны год гэты здзек маці-зямля. Не паспеюць “зацягнуцца” адны раны, з’яўляюцца іншыя. Але ж цярпенне і ў прыроды не вечнае. Варта помніць аб гэтым!

А. ДУБРОЎСКАЯ.